Durante il colera di Napoli dal 1884 al
1886, il dilemma tra Orione e Colapesce
'O Pesce Nicolò
La leggenda di Colapesce
I.
So'gghiute ' nterra tutte ' e Strette ' e Puorto,
chilli palazze lu Risanamento
ha tutte sfravecate - o dritto o stuorto -
pecchè s'aveva fa stu sventramento !
«'A gente addà sciatà» Li cape 'e l'uorto
stettero a fà chistu raggiunamento:
«Chiù d'uno 'e tifo e de culera è muorto
pe' chisto beneditto accentramento!»
Pe' l'aria, l'acqua e tanta nghiastaria
stanno Napule ancora sfravecanno...
Ma a centenara stanno 'e malatie!...
'E mmeglie allicurdanze, iate 'e truvate,
a poco a poco perdere nce fanno...
Vavune nuoste antiche, mo' addò state?...
II
Venenno p' 'e Lanziere a manco lato
nc' era nu vicariello astritto, astritto
da tiempo tanto antico era chiammato:
'Estrette 'e Puorto, i' mo ve dico 'o ditto.
Primma ca cheste fossero furmato
'nce steva a chillu pizzo 'o mare schitto.
Che mare, mamma mia, mare mperrato.
Se fece appriesso po' nu vico affritto.
Napule tutt' 'e viche era furmata
pe' cunzignà 'e batoste a li nemmice....
A gente rummaneva ncastagnata!
Ma ne'era n' ato scopo o ntenzione:
scappava n'ommo 'a na fenesta 'a n'ata,
o pure d' 'a fenesta a nu barcone!
III.
Carlo Primmo d' Angiò, nu gran rignante
vulette a chille tiempe adificà
Vicino 'e Strette nu Sedile, amante
'e fà trattà l'affare d' 'a Cità.
Facette fravecà n'arco giagante
ch' 'e giglie e ch' 'e liune 'a cà e 'a là;
l'arme ntricciate che nce pose nnante,
cumpritavano 'a scicca nuvità !
'E chiù ricche signure , overo 'o sciore,
accuppatura 'e tutta 'a nubirtà,
tenevano 'stu titolo d'annore.
Chill' era nu siconno Tribbunale:
sola 'a justizia se faceva là
'o bene 'e chistu populo carnale!
IV.
Facenno 'e ffundamente 'e stu Sedile
se scavaje na cosa rara assaje;
Ncopp' a na preta n'ommo tutto 'e pile
ncavato c' 'o bulino se truvaie.
Mmano teneva 'a spada e 'un già nu stile,
l'uocchie spaparanzate 'e cuccovaie!
Neh! che vuleva dì? Va trova 'e file
'e 'stu mistero e chi so' mmaggenaie.
Chi riceva na cosa e chi po 'n' ata,
ma nisciuno chessà l'annevinava,
d' 'a scienza overo 'a cimma fuie chiammata!
Anfino 'stu mistero se scuprette
d'Orione l'affiggia affigurava,
e 'a nubirtà pe' stemma s' 'o mettette!
V.
E se spiegaïe tutta quanta vera
'a storia 'e 'st' ommo curiuso e raro:
A tiempe antiche nc' era na scugliera,
nu mare 'a chelli parte: era 'o Fusaro.
Quanno mperrato 'e na mala manera
steva o mare e d' 'o Puorto 'a ncopp' 'o Faro
se vedeva de fa' la scumma nera
e alluccà se senteva 'o marenaro,
Se cacciava l'affiggia d'Orione
che diceva e' 'a spada: «Ohè varcaiuolo,
marenare, c' 'o tiempo nun è buono!»
Si quaccheruno po' vulea partì
se n'asteneva, p' 'a Lanterna 'o Muolo!
pecchè era proprio certo de murì!
VI.
Chest' era 'a storia, senza ciucciarie
d'Orione truvato sott' 'e pprete
senza metterce attuorno li buscie
o li castielli 'n 'aria d' 'e puvete!
Isso era Dio pagano nfra sti bie
propetamente 'o tempio steva arrete
a Sant' Unufrio 'e Viecchie... 'E priarie
r' 'e marenare aveva e r' 'e prufete,
A li calenne de decembre 'e ogne anno
'o facevano 'o vuto 'e marenare:
Na varchetella 'o devono prianno
Significava: A male tiempo 'e mare
avesse a loro Orione sempe aiutate,
'e varche nun avesse fà affunnare.
VII.
Venimmocenne a nuje, a Colapesce
'o Pesce Nicolo, comme vulite,
tutt' 'e prudenze e li bravure 'e Pesce
'e dette a Orione 'o populo. Sentite: ...
'A mammoria che spisso nce fallesce,
scurdà facette nzo' che ntiso avite,
e se credette ca chill'ommo-pesce
fosse Orione nfaccia là scurpite.
'E stu sbaglio grannissimo, e st'arrore
credite s'è levata a licurdanza?
Seh! 'o populo nce crede a scialacore!
'A streppegna se perde e nò l'ausanza,
haie voglio 'e martellà!... che ne ricave?
se nfraceten' 'e stentine rint' 'a panza!
VIII.
A' tiempe ' e Federico d' Aragona
steva stu scicco e guappo marenaro;
l'arte 'e natà sapea propeto bona
overo 'a penna 'o capo palummaro!
Maraviglià faceva ogne perzona,
faceva mmiria a chiù de n' ustricaro.
'E sta tre ghiuorno a mare era canzona,
era na serenata p' 'o cumparo!
Nun sulo 'e chesto, ma che guapparie
faceva Nicolò, chist' era 'o nomme,
ca nun se crede, pareno buscie.
Ra Napule a Palermo ieva natanno,
senza stancarse, ma nun saccio comme.
Vuie diciarrate «Tu che vaie accucchianno!»
IX.
Ch'accocchio? Chesta è storia overamente e
favula nun è ch'a buie ve rico.
Capasso mme dicette chiaramente:
«Te truovo tale e quale tu cu mico!».
Tenite a vocca aperta e state a sente
nu fatto 'e Nicolò, chiù mo nun trico,
tenitevillo 'nchiocca e buono a mente,
ricite: «Ih! che sapeva fa 'st'amico!
Nu juorno Federico, lu rignante,
sentenno li prudezze 'e Colapesce,
s' 'o fece nnitto nfatto venì nnante!».
Steve a Messina 'o re cu' tutt' 'a Corte,
Cola tremmanno nnanze accumparesce
c' 'a faccia janca ianca cumm' 'a morte !
X.
Le rice o re: «Ra te voglio na prova,
voglio vedè cu' l'uocchie li bravure,
voglio ca me purtasse cà la nova
'e Cariddi, lu Faro d' 'e paüre.
Teh ! guarda» (a chillo mmosta nova nova
na tazza tutta d'oro). Li signure
stunate guarda Cola e nun se mova,
nun sape ch' 'ha da fa', resta nsicure!
Rint'a nu lampo 'o re la mena a mare,
e risuluto rice nfaccia a Cola:
«Iammo fa' ampressa, currela a piscare».
E Colapesce a mare se menaje
senza ca rispunnesse na parola...
Nu gruosso cavallone 'o cummigliaie.
XI.
Tutt' 'e signure stevano aspettanno
che Nicolò sagliesse nzarvamiente.
Era nu gran penare, era 'naffanno,
erano chilli là brutti mumente!
Chi riceva: «Lu faro le fa 'o nganno»
e 'nato: «N'isciarrà propeto a stiente»
'nato riceva: «Uh ! mamma, e che malanno
le pigliarrà, scummetto certamente!».
Doppo quatt'ore 'e tiempo 'un c'era male
venette a galla Pesce Nicolò
mmiez'a nu vocia vocia generale!
Teneva ' a tazza strenta fra li mmane...
Ricette viva ' o Re... vivò…. vivò
Sentiste vientumilia sbattimane.
XII.
'O re pruvaie na granne cuntentezza
ch' 'a dint' 'e panne chiù nu nee capeva!
Che gioia che nce fuie e ch'allerezza...
na festa 'e ballo 'a Corte me pareva...
«Ma chesta è overamente na prudezza»
uno de chillo 'a 'nato le riceva!
«Avuto 'stu curaggio... 'i che bellezza!»
'A mano a Nicolò le se strigneva!
'E cammariere 'o re, lesto chiammaie...
na tavola facette apparicchià,
'e piatte overo scicche cummannaie.
Ricette a Nicolò re Federico:
«A capo 'e tutte nuie vatt'assettà...
ca quanno doppo po' parle cu' mico!»
XIII.
Fernute 'o pranzo, scicco 'e che manera
e fatto ve lu ghiuro commifò
Re Federico, cu' na bona cera
s'avota nfaccia a Pesce Nicolò:
«Che diavulo nce sta sott'a scugliera
'e stu Cariddi ca niente nce po'?
Pecchè chi tocca 'o funno 'a sciorta nera
'o fa murì? Rimmello lesto mo'!»
E Pesce Nicolò parla accusì:
«tremmanno tutto quanto 'a capa 'o pede
I'mo' v' 'o ddico stateme a sentì:
Che brutti ccose che nce stanno là!
me pare ca chist'uocchie ancora 'e vede
V' 'e dico e nun v' avit' 'a spaventà!
XIV.
Appena sott'a l'acqua ca se scenne
nce sta nu sciumme che ve fa spavento.
Chi nun 'o vede, certo nun 'o ntenne:
si nun prova ra chillu gran turmento.
E che turmente che passaie! Me venne
nu friddo 'e morte! Che brutto mumento.
Me ievo renzianno e mantenenne,
senza truvare maie nu poco abbiento!
Nce stanno tutte scogliere ch' 'e ponte
tanto appuntute e si nun steva accorto
o me squartava o me rumpeva 'o fronte.
Nce stanno Purpe gruosse e Treglie 'e morze
Canesche, Pisce-cane e Mastudonte.
Pe' chesto uno che scenne more afforza!»
XV.
'A Corte spaventatata lu senteva,
maravigliata 'e tutte chilli guaie.
«Ebbiva Colapesce» se riceva
«nu tale e quale nun s'è visto maie».
Re Federico a sentere lu steva
e de culore maie nun se cagnaie
comme dette a capì, nun ce credeva
pecchè neh! Colapesce se salvaie...
«Embè, ricette 'o re, siente, stu cunto
te cride che m'abbasta, oie Nicolò?
Te piglio n'ata vota ncopp'o punto.
Va tocca 'o funno eparlame d' 'o Faro!
cuna bona chiarezza mo' nce vo'!
tu si 'overo 'a penna 'e marenaro!
XVI.
Chesta è n'ata tazza, mo' nce metto
nu sacchetiello d'oro de zecchino,
sarrà tutto r' 'o tuio, a mare 'o jetto;
valle a piscare e tuorno a me vicino.»
Nisciuno chiù vuleva e pe' dispietto
vulette 'o re... Ma Cola assaie chiù fino
s'avota e dice: «Comme, core mpietto
credite nun ne tengo? Io songo chino
'e curaggio è overo!» E a capa sotto
se mena a mare mmiez' 'e sbattimane!
Ajemmè 'sta vota no, nun fece 'a botta,
Isso chiù ncoppa nun zagliette ngloria!
Nu pesce-cane 'abbista e se l'agliotta!'
E Pesce-Nicolò rumman' 'a storia!
XVII.
È chesta ' a storia propeta sincera,
io ve l'aggio, letture, raccuntate
senza nu sbaglio e cu' chiara manera,
pecchè nu zarro mo' chiù nun pigliate.
Addò stevano 'e Strette, tutt'intera
se vede nfaccia 'o muro situate
'e nu palazzo nuovo, proprio vera,
l'affiggia d'Orione risaltate.
'O Pesce Nicolò nun rappresenta,
è n'ata cosa, e maie nun v' 'o scurdate...
E chi rice 'o cuntrario accocchia o ammenta!
Quant'ate munumente songo 'a cimma,
ca p' 'a cità mo stanno abbandunate
Sapite chi li cura ? Acqua e perimma!
Raffaele Edoardo Autorino
Archivio di letteratura popolare di G.B Basile
Anno X - 15 feb. e 15 mar. 1906